The Paris Commune of 1871, banks and debt
The Paris Commune of 1871, banks and debt by Eric Toussaint On the occasion of the 150th anniversary of the extraordinary experience of the Paris Commune, it is fundamental to draw a number of lessons from it. The measures a government takes regarding its Central Bank, the debts of working class people, public
En mémoire de Patrice Lumumba assassiné le 17 janvier 1961
  En mémoire de Patrice Lumumba assassiné le 17 janvier 1961 par Eric Toussaint   Ce 17 janvier 2021, nous commémorons le 60e anniversaire de l’assassinat de Patrice Lumumba (1925-1961). Suite à une victoire éclatante aux premières véritables élections auxquelles les Congolais ont partic
What Trump's Doing Is Crazy and Dangerous—and It Ain't Over Yet
What Trump's Doing Is Crazy and Dangerous—and It Ain't Over Yet Trump still threatens us, and discussing the election in the past tense is stupid. by Jeffrey C. Isaac Ever since November 7, when the election was more or less authoritatively “called” by all major media, a wide range of pundits have spoken
The Rolling Constitutional-Fascist Coup in the World's Most Dangerous Nation
Photograph by Nathaniel St. Clair The Rolling Constitutional-Fascist Coup in the World's Most Dangerous Nation by Paul Street “We Want to Get Rid of the Ballots” We are in the middle of a rolling authoritarian and even fascist coup that is working with and through the United States Constitution to no smal
Will the Military Support a Declaration of Martial Law
Will the Military Support a Declaration of Martial Law Garett Reppenhagen, Veterans for Peace, Interviewed by Bill Resnick August 27, 2020 Recently, Veterans for Peace issued a statement condemning the deployment of troops in the U.S.:   “Veterans For Peace condemns the inflammatory statements of Dona
Ernest Mandel et l’écosocialisme
  Ernest Mandel et l’écosocialisme   par Michael Löwy* La préoccupation de l'environnement apparaît avec force dans les écrits de Mandel seulement à partir des années 1970. Elle ne figure pratiquement pas, par exemple, dans le Traité d'économie marxiste (1962). Il est vrai qu’on trou
A boot is crushing the neck of American democracy
A boot is crushing the neck of American democracy by Cornel West The fundamental question at this moment is: can the United States be reformed? Here we go again. Another black person killed by the US police. Another wave of multiracial resistance. Another cycle of race talk on the corporate media. Another displ
COVID-19: The murderous state!
COVID-19: The murderous state! by SUD Santé We are publishing this text from the SUD Santé Sociaux federation, because it reflects the reality encountered by staff in this sector in our different countries. On 17 November 2019, in the city of Wuhan, China, the coronavirus 2019 (COVID 19) appeared. On January
El activista y expreso político del franquismo Chato Galante fallece por coronavirus
El activista y expreso político del franquismo Chato Galante fallece por coronavirus Era miembro de la asociación de presos y represaliados de la dictadura franquista La Comuna y pertenecía a la Liga Comunista Revolucionaria cuando fue detenido y torturado hasta en cuatro ocasiones entre los años 1969 y 197
The Capitalist Pandemic, Coronavirus and the Economic Crisis (Part 1)
The Capitalist Pandemic, Coronavirus and the Economic Crisis (Part 1) by Eric Toussaint A public health crisis The coronavirus pandemic is a serious public health problem and the human suffering caused by the spread of this virus will be enormous. If it massively affects countries of the Global South with ver
La Lega #Hacia La Huelga Feminista - Coro de Mujeres Feministas
La Lega #HaciaLaHuelgaFeminista - Coro de Mujeres Feministas   EL DIA  8 DE MARZOHAREMOS UNA HUELGACON TODAS LAS MUJERESLA CALLE SERÁ NUESTRA ABUELAS, ESTUDIANTES HETEROS, TRANS,  BOLLERASDIVERSAS Y MIGRANTESVAMOS JUNTAS A LA HUELGA O LI OLI OLÁ……..LA HUELGA VENCERÁES LA HUELGA FEMINIS
Thirteen theses on the imminent ecological catastrophe and the (revolutionary) means of averting it
Thirteen theses on the imminent ecological catastrophe and the (revolutionary) means of averting it  by Michael Löwy* I. The ecological crisis is already the most important social and political question of the 21st century, and will become even more so in the coming months and years. The future of the plan
Megafires in Australia: a climate tipping point, live
Megafires in Australia: a climate tipping point, live by TANURO Daniel The expression ‘tipping point’ refers to the point when a system passes from one system of equilibrium to another, the point where it is no longer possible to prevent accumulated quantitative changes from causing a qualitative change
Δεκέμβρης 2019 - Η ζωή στη Γαλλία της μεγάλης ταξικής αναμέτρησης (Επειδή τα δικά μας και τα διεθνή ΜΜΕ δεν λένε λέξη)
Δεκέμβρης 2019 - Η ζωή στη Γαλλία της μεγάλης ταξικής αναμέτρησης (Επειδή τα δικά μας και τα διεθνή ΜΜΕ δεν λένε λέξη)   Μέρα με τη μέρα, η απεργία, οι διαδηλώσεις, η αυτοορ

Αναζήτηση

Ντανιέλ Μπενσαίντ: Γιατί ο Μαρξ δεν είναι ούτε πράσινος άγγελος ούτε παραγωγιστής διάβολος

 

2014-10-10 01 Bensaid-DΑπό το  βιβλίο του Ντ. Μπενσαίντ "Ο Μαρξ της εποχής μας-Μεγαλείο και κακοδαιμονίες ενός κριτικού εγχειρήματος", εκδ. Τόπος, μετάφραση Γιάννης Καυκιάς.

Ένα χρόνο πριν από την πρώτη έκδοση του Κεφαλαίου στα γερμανικό, το 1866, ο Γερμανός βιο­λόγος Ερνστ Χέκελ (Ernst Haeckel), εκλαϊκευτής του Δαρβίνου και παθιασμένος με τους νεολογισμούς, χρησιμοποιεί πρώτος τη λέξη «οικολογία». Τη συναντούμε τρεις φορές στο έργο του Cenerelle Morphologie der Organismen [Γενική μορφολογία των οργανισμών].Ο Χέκελ προσδιορίζει ως εξής τις σχέσεις ανάμεσα στους οργανισμούς, ανάμεσα στην ανθρώπινη οικονομία και στη φύση: «Με τον όρο οικολογία εννοούμε την επιστήμη των σχέσεων των οργανισμών με τον εξωτερικό κόσμο στον οποίο μπορούμε να αναγνωρίσουμε ευρύτερα τους παράγοντες του αγώνα για την επιβίωση».

ΟΙ ΨΕΥΔΑΙΣΘΗΖΕΙΣ ΤΗΣ ΠΡΟΟΔΟΥ

2014-10-10 02 Bensaid-D4Ο Μαρξ δεν είναι ένας πράσινος άγγελος, δεν είναι σκαπανέ­ας της οικολογίας που αγνοεί αυτή του την πλευρά. Από την άλλη, μπορεί να συμμερίζεται συχνά τον παραγωγίστικο εν­θουσιασμό της εποχής του, αλλά δεν πιστεύει ανεπιφύλακτα τις «ψευδαισθήσεις της προόδου», που θα καταγγείλει έπειτα από μερικά χρόνια ο Ζορζ Σορέλ. Όσο η πρόοδος είναι δί­πλευρη, καθοριζόμενη από έναν τρόπο παραγωγής θεμελιω­μένο στην εκμετάλλευση, η τεχνική πρόοδος και η κοινωνική πρόοδος δεν συμβαδίζουν αναγκαστικά. Τουναντίον: «Κάθε πρόοδος στην καπιταλιστική γεωργία» γράφει στο πρόχειρο του Βιβλίου III του Κεφαλαίου«είναι πρόοδος στην τέχνη της κλοπής εις βάρος των αγροτών, αλλά και στην τέχνη της κα­τάχρησης του εδάφους' κάθε πρόοδος στη βραχυπρόθεσμη αύξηση της γονιμότητας του εδάφους είναι πρόοδος προς την καταστροφή, μακροπρόθεσμα, των πηγών αυτής της γονιμότητας». Διότι «η παραγωγικότητα της εργασίας συνδέε­ται με φυσικές συνθήκες των οποίων η αποδοτικότητα μειώνεται, συχνά, στην ίδια αναλογία που αυξάνεται η παραγωγικότητα - εφόσον εξαρτάται από κοινωνικές συνθήκες. Εξού μια αντίστροφη κίνηση σε αυτές τις διαφορετικές σφαίρες. Εδώ πρόοδος. Εκεί οπισθοδρόμηση. Αρκεί να σκεφτούμε, για παράδειγμα, την επίδραση των εποχών, από την οποία εξαρτάται η ποσότητα των περισσότερων πρώτων υλών, την εξάντληση των δασών, των ανθρακωρυχείων και των μεταλλωρυχείων κ.λπ.».72 Η δασοκομία παρέχει ένα καλό παράδειγμα της δυσαρμονίας ανάμεσα στον οικονομικό χρόνο περιστροφής του κεφαλαίου και στον οικολογικό χρόνο φυσικής ανανέωσης: «Η μακρά διάρκεια του χρόνου παραγωγής και συνεπώς η διάρκεια των περιόδων περιστροφής καθιστούν τη δασοκομία ελάχιστα πρόσφορη για την ιδιωτική, ουσιαστικά, καπιταλιστική εκμετάλλευση».

Γνωρίζοντας τα δεινά της αποικιοποίησης και τους ακρωτηριασμούς της εργασίας, ο Μαρξ δεν διανοείται συνεπώς αυθεντική πρόοδο εντός των ορίων του καπιταλισμού: «Όταν μια μεγάλη κοινωνική επανάσταση θα έχει θέσει υπό τον έλεγχο των πιο προχωρημένων λαών τα αποτελέσματα της αστικής εποχής, την παγκόσμια αγορά και τα σύγχρονα μέσα παραγωγής, τότε μόνο η ανθρώπινη πρόοδος θα σταματήσει να μοιάζει με ένα αποκρουστικό ειδωλολατρικό είδωλο που δεν ήθελε να πιει το νέκταρ παρά στο κρανίο των θυμάτων του».73 Ένα αποκρουστικό ειδωλολατρικό είδωλο διψασμένο για αίμα! Η καταγγελία των μύθων της προόδου είναι σαφής και ανοιχτή. Και αναμένοντας τη μεγάλη κοινωνική επανάσταση, «όλες οι πρόοδοι του πολιτισμού και κάθε αύξηση των κοινωνικών παραγωγικών δυνάμεων δεν πλουτίζουν τον εργαζόμενο αλλά το κεφάλαιο και συνεπώς δεν κάνουν άλλο από το να αυ­ξάνουν με τη σειρά τους την κυριαρχία του τελευταίου επί της εργασίας, να αυξάνουν μόνο την παραγωγική δύναμη του κεφαλαίου. Καθώς το κεφάλαιο είναι ο |72,73| αντίποδας του εργαζομένου, αυτές οι πρόοδοι δεν αυξάνουν παρά την αντικειμενική δύναμη που κυριαρχεί επί του εργαζομένου».|74| Υπό την κυριαρχία του κεφαλαίου, η επιτελούμενη πρόοδος δεν κάνει άλλο τελικά παρά να «αλλάζει τη μορφή της  ποδούλωσης»|75|.

Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ Η ΦΥΣΗ

2014-10-10 03 Bensaid-D2Μπορεί να μην είναι συστηματοποιημένες οι οικολογικές διαι­σθήσεις που διανθίζουν τα Χειρόγραφα του 1857-1858 και τα πρόχειρα του Κεφαλαίου,δεν παύουν ωστόσο να έχουν γερή βάση στη διαμόρφωση της ανθρωπολογικής σκέψης του Μαρξ και στην κληρονομιά της γερμανικής φιλοσοφίας της φύ­σης. Γι' αυτόν οι παραγωγικές σχέσεις είναι αδιαχώριστες από της διαμεσολαβούμενες από την εργασία σχέσεις των ανθρώπων με τη φύση και των ανθρώπων μεταξύ τους. Ως «φυσικό ανθρώπινο ον», ο άνθρωπος είναι «άμεσα ον της φύσης», ένα ανθρωπολογικά καθορισμένο ζωντανό ον, «εφοδιασμένο με φυσικές δυνάμεις, ζωτικές». Φυσικό ον, «με σάρκα και οστά, διαθέτοντας αισθήσεις, είναι όπως τα ζώα και τα φυτά, εξαρτώμενο και περιορισμένο».|76|

Η συνεπής φυσιοκρατία και ο συ­νεπής ανθρωπισμός είναι ένα και το αυτό. Αυτά τα φυσικά ό­ρια κι αυτή η φυσική εξάρτηση έχουν προφανώς οικολογικές συνέπειες, παρ' ότι η λέξη είναι ακόμα άγνωστη. Πράγματι, α­ντιστέκονται στον προμηθεϊκό πειρασμό καθυπόταξης της φύ­σης και μετριάζουν τον ενθουσιασμό του νεαρού Μαρξ της διδακτορικής διατριβής για τον Έλληνα ήρωα που τόλμησε να προκαλέσει τους θεούς.Το ανθρώπινο ον είναι πριν απ' όλα ένα φυσικό ον, καταδι­κασμένο στην ανάγκη και πεπερασμένο. Όμως αυτό που υποβιβάστηκε πρέπει να  αναβαθμιστεί: είναι επίσης ένα ον ιστορικό, όν καθότι η φύση δεν υπάρχει ούτε αντικειμενικά ούτε υποκειμενικά, «σε αντιστοιχία με το ανθρώπινο ον». Αναπτύσσει λοιπόν ιστορικά τις ανάγκες και τις ικανότητές του. Γι' αυτό ακριβώς η ι­στορία είναι η «πραγματική φυσική ιστορία του ανθρώπου».

Η «γενική ιδιοποίηση της φύσης» αναπτύσσεται στον καπι­ταλισμό στο πλαίσιο ενός ειδικού τρόπου παραγωγής. Η φύση καθίσταται, έτσι, «καθαρό αντικείμενο για τον άνθρωπο, καθαρό ζήτημα χρησιμότητας, και παύει να αναγνωρίζεται ως δύναμη για τον εαυτό της' ακόμα και η θεωρητική γνώση των αυτόνομων νόμων της δεν είναι παρά ένα τέχνασμα που αποβλέπει στην υποταγή της στις ανθρώπινες ανάγκες, είτε ως αντικειμέ­νου κατανάλωσης είτε ως μέσου παραγωγής».77 Έτσι, η φύση απομυθοποιείταικαι χάνει τον ιερό της χαρακτήρα, είτε αυτό αρέσει είτε δεν αρέσει στους νοσταλγικούς ρομαντικούς και στους ουτοπιστές φυσιοκράτες. Ωστόσο, ο φυσικός (ανθρωπολογικός) καθορισμός της ανθρώπινης κοινωνίας δεν διαλύεται μέσα στο ιστορικό γίγνεσθαι. Διότι, σε αντίθεση με ό,τι υποστηρίζουν οι συντάκτες του Προγράμματος της Γκότα, «η εργασία \δεν είναι η πηγή κάθε πλούτου»: «Η φύση είναι αξία χρήσης στον ίδιο βαθμό με την εργασία, η οποία δεν είναι παρά εκδήλωση μιας φυσικής δύναμης, της ανθρώπινης εργατικής δύναμης». Η φύση παραμένει λοιπόν μη αναγώγιμη σε μια καθαρή κοινωνική κατηγορία. Μάρτυρας των «ωδινών της ύλης», «αναγκαία διαμεσολάβηση», παράγοντας του «μεταβολισμού ανάμεσα στον άνθρωπο και στη φύση», η εργασία είναι ένας μετασχηματιστής ενέργειας. Δανεισμένη αρχικά από τη γερμανική φιλοσοφία της φύσης, νοούμενης ως οργανικής ολότητας, και στηριζόμενη αργότερα στις εργασίες βιολόγων όπως ο Γιάκομπ Μόλεσχοτ (Jacob Moleschott), η αποφασιστικής σημασίας έννοια της «ορ­γανικής ανταλλαγής» ή του «μεταβολισμού» (Stoffwechsel) εμφανίζεται ήδη στα Χειρόγραφα του 1844. |77|

2014-10-10 04 Marx4Στα Χειρόγραφα του 1857-1858 βλέπουμε το ιχνογράφημα μιας κριτικής αυτού που σήμερα θα αποκαλούσαμε «παραγωγισμό», με την έννοια μιας φυγής προς τα εμπρός της πα- χρήσης] ραγωγής για την παραγωγή και μιας ανάπτυξης της κατανά­λωσης που δεν έχει πλέον να κάνει με την ικανοποίηση νέων κοινωνικών αναγκών αλλά υπάγεται σε μιαν αυτόματη λογική της αγοράς. Η παραγωγή, κυριαρχούμενη από την επιδίωξη του μέγιστου κέρδους και όχι από την ικανοποίηση των ανα­γκών, συνεπάγεται, πράγματι, έναν «αενάως διευρυνόμενο κύκλο της κυκλοφορίας». Η τάση δημιουργίας μιας παγκόσμιας αγοράς είναι λοιπόν «άμεσα δεδομένη στην έννοια κεφάλαιο».Ωστόσο, η παραγωγή υπεραξίας, θεμελιωμένη στην αύξηση των παραγωγικών δυνάμεων», απαιτεί επίσης την «παραγωγή νέας κατανάλωσης». Απαιτεί «τη διεύρυνση, στο εσωτερικό της κυκλοφορίας, του κύκλου της κατανάλωσης, στον ίδιο βαθμό που διευρύνθηκε προηγουμένως ο κύκλος της παρα­γωγής. Πρώτον, με την ποσοτική διεύρυνση της υπάρχουσας κατανάλωσης' δεύτερον, με τη δημιουργία νέων αναγκών και την επέκταση των υπαρχουσών αναγκών σε έναν ευρύτερο κύκλο' τρίτον, με την εφεύρεση και τη δημιουργία νέων αξιών χρήσης [...]. Εξού η εκμετάλλευση του συνόλου της φύσης και η αναζήτηση νέων ωφέλιμων ιδιοτήτων στα πράγματα' εξού η ανταλλαγή σε παγκόσμια κλίμακα προϊόντων που κατασκευ­άζονται σε όλες τις χώρες και σε όλα τα κλίματα [...]. Εξού η πα­ντοειδής εκμετάλλευση της γης».

Σε μια εποχή όπου η τεράστια «συσσώρευση εμπορευμά­ των» απέχει πολύ από τις διαστάσεις των σημερινών shopping centersκαι άλλων υπεραγορών, ο Μαρξ, προτρέχοντας των κριτικών της κοινωνίας της κατανάλωσης, καταλαβαίνει λοιπόν ότι η λογική του κέρδους και της παραγωγής για την παραγωγή γεννάει αναπόφευκτα μια ποσοτικά διευρυμένη κατανάλωση που έρχεται σε διάσταση με την ανάπτυξη των ανθρώπινων αναγκών. Η θεμιτή αναζήτηση «νέων ωφέλιμων ιδιοτήτων στα πράγματα» παίρνει, έτσι, τη μoρφή μιας ξέφρε­νης εκμετάλλευσης -η λέξη ταιριάζει στην εντέλεια- της γης, 119 |79,80| ωσάν αυτή να ήταν του κλότσου και του μπάτσου και να προσφερόταν δωρεάν στις υπέρμετρες ορέξεις.

Ακουμπώντας σε μια θεωρητική έρευνα μακράς πνοής, ο λόγος του Μαρξ για την επέτειο του People's Paper 78 το 1856 δεν είναι λοιπόν μια τυχαία και στιγμιαία αναφορά σε ένα ζήτημα που σήμερα θα αποκαλούσαμε οικολογικό: «Σήμερα όλα φαίνονται να φέρουν μέσα τους την αντίφασή τους. Οι μηχανές, προικισμένες με εκπληκτικές δυνατότητες που θα μπο­ρούσαν να βραχύνουν και να καταστήσουν πιο γόνιμη την ανθρώπινη εργασία, προκαλούν την πείνα και την εξάντληση του εργαζομένου. Οι πλουτοπαραγωγικές πηγές που ανακαλύφθηκαν πρόσφατα μετατρέπονται, ως διά μαγείας, σε πηγές στερήσεων. Οι θρίαμβοι της τέχνης φαίνονται να κατακτιόνται με αντίτιμο ηθικές αξίες. Η υποταγή της φύσης στον άνθρωπο είναι ολοένα και πιο μεγάλη, αλλά ταυτόχρονα ο άνθρωπος μετατρέπεται σε δούλο άλλων ανθρώπων και της ίδιας του της ατιμίας. Ακόμα και το καθάριο φως της επιστήμης δεν μπορεί να λάμψει παρά στο ερεβώδες φόντο της άγνοιας. Όλες μας οι εφευρέσεις και οι πρόοδοί μας φαίνονται να προσδίδουν πνευματική ζωή στις υλικές δυνάμεις, ενώ μετατρέπουν την ανθρώπινη ζωή σε ακατέργαστη υλική δύναμη».

Αν δικάζαμε τον Μαρξ για παραγωγισμό, ορισμένοι θα δέχονταν να αθωωθεί λόγω αμφιβολιών. Αλλά θα το έκαναν για να επιρρίψουν την ενοχή στον Ένγκελς, τον οποίο υποπτεύο­νται τα μάλα για επιστημονισμό λόγω του Αντι-Ντίρινγκ του. Ωστόσο, τα γραπτά του σχετικά με αυτό το ζήτημα δεν είναι λιγότερο ριζοσπαστικά από τα αντίστοιχα του συστοχαστή του: «Ας μην καυχιόμαστε και τόσο για τις νίκες μας επί της φύ­σης. Για την καθεμιά από αυτές μάς εκδικείται [...]. Τα γεγονό­τα μάς υπενθυμίζουν, έτσι, σε κάθε βήμα ότι ουδόλως κυ­ριαρχούμε επί της φύσης, αλλά ότι της ανήκουμε με τη σάρκα |78| μας, το αίμα μας, τον εγκέφαλό μας, ότι βρισκόμαστε στους κόλπους της και ότι όλη μας η κυριαρχία επ' αυτής έγκειται στο πλεονέκτημα που έχουμε έναντι των άλλων πλασμάτων: να γνωρίζουμε τους νόμους της και να μπορούμε να τους χρησι­μοποιούμε με σύνεση Αλλά, όσο περισσότερο θα συμβαί­νει αυτό, τόσο περισσότερο οι άνθρωποι όχι μόνο θα νιώθουν, αλλά θα συνειδητοποιούν εκ νέου ότι είναι ένα με τη φύση και τόσο περισσότερο θα φαίνεται αδύνατη αυτή η παράλογη ιδέα περί αντίφασης ανάμεσα στο πνεύμα και στην ύλη, στον άνθρωπο και στη φύση, στην ψυχή και στο σώμα».|79|

Ο Ένγκελς συνειδητοποιεί πλήρως, όπως και ο Μαρξ, τα διφορούμενα της προόδου και τον αποκλεισμό των πολλα­πλών δυνατοτήτων που συνεπάγεται μια μονόδρομη εξέλιξη:

«Κάθε πρόοδος στην οργανική εξέλιξη είναι ταυτόχρονα μια ο­πισθοδρόμηση λόγω του ότι, ορίζοντας μια μονομερή εξέλιξη, αποκλείει τη δυνατότητα εξέλιξης προς πολλές άλλες κατευ­θύνσεις». Φτάνει μάλιστα στο σημείο να διαβλέψει την αντίθε­ση ανάμεσα στο μέλημα για το μακροπρόθεσμο (την αειφόρο ανάπτυξη) και στις κοντόφθαλμες αποφάσεις της αγοράς: «Όσον αφορά τη φύση, όπως και την κοινωνία, στον σημερινό τρόπο παραγωγής δεν υπολογίζεται κυρίως παρά το πιο βραχυπρόθεσμο και το πιο απτό αποτέλεσμα», εις βάρος του μέλ­λοντος και του μακροπρόθεσμου.|80|

ΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΚΤΟΣ OPIΩN

2014-10-10 05 Bensaid-D3Αν και αναγνωρίζουν τον εξαρτημένο και περιορισμένο χαρα­κτήρα του ανθρώπινου είδους, ο Μαρξ και ο Ένγκελς δεν φαί­νονται διατεθειμένοι να βγάλουν όλα τα συμπεράσματα που συνεπάγονται τα «φυσικά όρια». Η απροθυμία τους έχει να κά­νει, πιθανώς, με την πολεμική ενάντια στον Μάλθους (Malthus) και με το φόβο ότι |79,80| οι νόμοι της θερμοδυναμικής (ειδικό η ανακάλυψη της εντροπίας) θα μπορούσαν να ευνοήσουν την αναγέννηση μιας θεολογίας της Αποκάλυψης.

Η υπόθεση Ποντολίνσκι είναι ενδεικτική της περιπλοκότητας που παρουσιάζουν αυτές οι διαμάχες. Το 1882 ένας Ουκρανός γιατρός, ο Σεργκέι Ποντολίνσκι, υποβάλλεται στο Μον- πελιέ σε θεραπεία μιας πνευμονικής νόσου από την οποία πά­σχει. Δημοσιεύει στη Revue Socialiste

ένα άρθρο με τον τίτλο «Ο σοσιαλισμός και η ενότητα των φυσικών δυνάμεων». Διερωτάται σε αυτό σχετικά με τον τρόπο που επιτελείται μια συσσώρευση ενέργειας στα προϊόντα της ανθρώπινης εργα­σίας. Γράφει στον Μαρξ, στις 8 Απριλίου 1880, για να του εκθέσει την «απόπειρά του να εναρμονίσει την υπερεργασία με τις σύγχρονες φυσικές θεωρίες»: «Η ανθρωπότητα είναι μια μηχανή η οποία όχι μόνο μετατρέπει τη θερμότητα και άλλες φυσικές δυνάμεις σε εργασία, αλλά επίσης φτάνει να πραγμα­τοποιήσει τον αντίστροφο κύκλο, δηλαδή να μετατρέψει την εργασία σε θερμότητα και σε άλλες φυσικές δυνάμεις ανα­γκαίες για την ικανοποίηση των αναγκών μας' έτσι, ώστε να εί­ναι, θα λέγαμε, ικανή να θερμάνει τον ίδιο της τον ατμολέβη­τα με την ίδια της την εργασία μετατρεπόμενη σε θερμότητα». Ο Ποντολίνσκι βρίσκεται λοιπόν στο δρόμο της επεξερ­γασίας μιας θεωρίας των ενεργειακών ισοζυγίων.

2014-10-10 06 MarxΟ Μαρξ είναι άρρωστος και δεν του μένουν, τότε, παρά μερικοί μήνες ζωής. Συμβουλεύεται τον «επιστημονικό του σύμ­βουλο». Ο Ένγκελς χαιρετίζει τη σπουδαιότητα τηςεργασίας του Ποντολίνσκι, αλλά απορρίπτει τα συμπεράσματά του. Απαντά στον Μαρξ, το Δεκέμβριο του 1882: «Πώς βλέπω την ιστο­ρία του Ποντολίνσκι: η πραγματική ανακάλυψή του είναι ότι η ανθρώπινη εργασία είναι ικανή να συγκροτήσει και να παρατεί­νει την ενέργεια του ήλιου στην επιφάνεια της γης πέρα από ό­σο θα διαρκούσε αυτή χωρίς την εν λόγω εργασία. Όλα τα οικονομικά συμπεράσματα που βγάζει από αυτό είναι εσφαλμένα.

Ξεκινώντας από την πολύ σπουδαία ανακάλυψή του, κατέληξε να πάρει λάθος δρόμο διότι θέλησε να βρει μια νέα επιστημονι- 1197κή απόδειξη της ορθότητας του σοσιαλισμού και μπέρδεψε, ως εκ τούτου, τη φυσική με την οικονομία». Χαιρετίζοντας τη σπου δαιότητα της ανακάλυψης, ο Ένγκελς εκφράζει λοιπόν μια διπλή επιφύλαξη. Μια επιστημονική παρατήρηση: τίποτε δεν χάνεται και, αν αγνοούμε πού πήγε η ενέργεια που διασκορπίστηκε, θα καταλήξουμε κάποια μέρα να τη βρούμε. Μια επιστημολογική παρατήρηση: η έννοια «εργασία» δεν είναι η ίδια στη φυσική και στην οικονομία. Εναντίον της επιστημονιστικής αξίωσης «να εφαρμοστεί στην κοινωνία η θεωρία των φυσικών επιστημών», υποστηρίζει λοιπόν ότι δεν μπορούμε να μεταφράσουμε την οι­κονομία στη γλώσσα της φυσικής και αντιστρόφως.

Ορισμένοι συγγραφείς αμφισβητούν ωστόσο την ιδέα ότι ο Μαρξ και ο Ένγκελς δεν νοιάστηκαν για τα φυσικά όρια.|81| Πράγ­ματι, κατ' αυτούς, ο Μαρξ καταγγέλλει ξεκάθαρα την υπερκα­τανάλωση, την «παραγωγή για την παραγωγή». Πρώτα πρώτα, ο περιορισμένος χαρακτήρας του εδάφους είναι μια από τις προϋποθέσεις της εμφάνισης του καπιταλισμού, διότι, «αν η γη ήταν στη διάθεση του καθενός, θα έλειπε ένας ουσιαστικός πα­ράγοντας για τη συγκρότηση του κεφαλαίου». Οι έννοιες του α­πόλυτου ορίου και της ιδιοποίησης θεμελιώνουν λοιπόν την ανάλυση της καπιταλιστικής γαιοπροσόδου: «Αν η γη υπήρχε κα­τά τρόπο σχεδόν απεριόριστο σε σχέση με τον υπάρχοντα σήμερα πληθυσμό και με το κεφάλαιο, και αν, επιπλέον, αυτή η γη ήταν ανιδιοποίητη ακόμα, και αν συνεπώς ήταν στη διάθεση όποιου θα ήθελε να την καλλιεργήσει, δεν θα πληρώναμε, φυσι­κά, τίποτα για τη χρήση του εδάφους» γράφει ο Μαρξ στις θε­ωρίες για την υπεραξία.

Αν ήταν πραγματικά απεριόριστη, «η ι­διοποίησή της από τους μεν δεν θα μπορούσε να αποκλείσει την ιδιοποίησή της από τους δε». Δεν θα ήταν δυνατόν να «υπάρξει ατομική ιδιοκτησία του εδάφους και δεν θα ήταν δυνατόν να πληρώνεται γαιοπρόσοδος για τη γη».|82|

Ο Μαρξ δεν μένει αδιάφορος μπροστά στο γεγονός ότι η ε­ντατική καλλιέργεια της γης μπορεί να εξαντλήσει τα εδάφη και η αύξηση της κοινωνικής παραγωγικότητας να μην καταφέρει πλέον να αντισταθμίσει τη μείωση της «φυσικής παραγωγικό­τητας», η οποία «πρέπει να υπολογίζεται επίσης». Οι εισφορές σε κεφάλαιο (σε λιπάσματα) μπορούν μόνο να αναβάλουν τη ρήξη του κύκλου των τροφίμων που συνεπάγεται ο καπιταλιστικός εξαστισμός. Αργά ή γρήγορα το κεφάλαιο καταλήγει μάλιστα να προσκρούσει στη φυσική γονιμότητα η οποία συνιστά «ένα ό­ριο, ένα σημείο εκκίνησης και μια βάση». Στην Κατάσταση τηςεργατικής τάξης στην Αγγλία, ο Ένγκελς, ηλικίας μόλις 22 χρονών τότε, ανησυχεί ήδη για τις συνέπειες του εξαστισμού και για το γεγονός ότι η μη επάνοδος της κοπριάς (και των περιττωμά­των) στο έδαφος μπορεί να διακόψει τον κύκλο των τροφίμων!

2014-10-10 07 Marx2Ακόμα και αν δεν βγάζει όλα τα συμπεράσματα, ο Μαρξ δεν παύει να επικρίνει σαφέστατα την εγγενή στη λογική του κεφαλαίου τάση προς το ποσοτικό «απεριόριστο». Τάση που συμβα­δίζει με την άρνηση ή την περιφρόνηση της ωφελιμότητας και της ποιότητας: «Η μόνη ωφελιμότητα που μπορεί να έχει γενικώς ένα αντικείμενο για το κεφάλαιο είναι η διατήρησή του ή το αβγάτισμά του. Είδαμε, μιλώντας για το χρήμα, πώς η αυτονομημένη αξία δεν είναι, ως τέτοια, ικανή για άλλη κίνηση πέρα α­πό την ποσοτική, πέρα από το να αβγαταίνει. Σύμφωνα με την έννοιά της, είναι η πεμπτουσία όλων των αξιών χρήσης, αλλά, καθώς δεν είναι ποτέ παρά μια συγκεκριμένη ποσότητα χρήματος, το ποσοτικό της όριο έρχεται σε αντίφαση με την ποιότητά της.

Γι' αυτό ακριβώς τείνει μονίμως, εκ φύσεως, να ξεπεράσει το ίδιο της το όριο».|83| Ακολουθεί μια συγκριτική αναφορά της αυτοκρατορικής Ρώμης όπου η αξία είχε αυτονομηθεί «ως πλούτος-απόλαυση» (ή κατανάλωση πολυτελείας), σε βαθμό που πήρε τη μορφή μιας αχαλίνωτης σπατάλης η οποία έτεινε να ανυψώσει την ίδια την κατανάλωση σε φανταστικό απεριόριστο, όπου τα άτομα καταβρόχθιζαν, για παράδειγμα, σαλάτες μαργαριταριών κ.λπ.». Στη συσσώρευση του κεφαλαίου, η αξία δεν διατηρείται «παρά με τη μόνιμη τάση της να ξεπεράσει τοποσοτικό της όριο»:«Ο πλουτισμός είναι, έτσι, αυτοσκοπός». «Η μόνη δυνατή ελευθερία είναι η ορθολογική ρύθμιση α­πό τον κοινωνικό άνθρωπο, από τους συνεταιρισμένους παραγωγούς των υλικών ανταλλαγών τους με τη φύση, ώστε να την ελέγχουν αντί να υφίστανται την τυφλή της δύναμη καινα επιτελούν αυτές τις ανταλλαγές δαπανώντας τις λιγότερες δυ­νάμεις και σε συνθήκες ανταποκρινόμενες στην ανθρώπινη φύση» γράφει ο Μαρξ στα πρόχειρα του Βιβλίου III του Κεφαλαίου.

Η ελευθερία που προσδοκά παραμένει εξαρτώμενη από τις συνθήκες της «ανθρώπινης φύσης». Πρέπει λοιπόν να εξοικο­νομεί τις κινητοποιούμενες δυνάμεις -να δαπανά το ελάχιστο!- και να αποκαταστήσει μια ορθολογική σχέση ανταλλαγής με τη φύση. Μένει να προσδιοριστεί αυτή η ορθολογική οικονομία κοινωνικά, από τους συνεταιρισμένους παραγωγούς. Οι οποί­οι θα πρέπει να γνωρίζουν ότι η δυνητική ελευθερία δεν θα είναι ποτέ απόλυτη, αλλά θα παραμείνει περιορισμένη από το μερίδιο αναγκαιότητας που συνεπάγεται το γεγονός ότι το είδος ανήκει στη φυσική τάξη. Η εργασία με την ευρεία έννοια δεν εί­ναι άλλο πράγμα από το μεταβολισμό που συναρτά την αναπαραγωγή του εμβίου με το περιβάλλον του. Είναι αδύνατον να καταργηθεί πλήρως αυτός ο καταναγκασμός χωρίς να διακοπεί ταυτόχρονα ο κύκλος της ζωής' είναι όμως δυνατόν να περιο­ριστεί ριζικά. Είναι η προϋπόθεση της ανάπτυξης του ανθρώ­πινου μέρους του φυσικού όντος: «Αυτή η δραστηριότητα θα συνιστά πάντα το βασίλειο της αναγκαιότητας. Από εκεί και πέρα αρχίζει η ανάπτυξη των ανθρώπινων δυνάμεων ως αυτοσκοπός, το πραγματικό βασίλειο της ελευθερίας, που δεν μπορεί να ακμάσει παρά αν θεμελιώνεται στο άλλο βασίλειο, εκείνο της αναγκαιότητας. Η ουσιώδης προϋπόθεση αυτής της ανάπτυξης είναι η συντόμευση της εργάσιμης μέρας».|84|

 

Σημειώσεις:

|72| Marx, Le Capital, ό.π., βιβλ.3, τομ 1, σελ.272

|73| Marx, New York Daily Tribune, 8 Αυγ.1853

|74| Karl Marx, Manuscritsde 1857-1858, ό.π.,τόμ. 1, σ. 247.

|75| Karl Marx, Le Capital, ό.π.,βιβλ. 1, κεφ. 26.

|76| Karl Marx, Manuscrits parisiens de 1844, Παρίσι, Editions sociales,

77.Kari Marx, Manuscrits  de 1857-1858, ό.π. τομ. 1, σελ. 346-349.

|78| Πρόκειται για το Χάρτη του λαού που κυκλοφόρησε το 1834 και περιλάμβανε τα αιτήματα των χαρτιστών. (Σ.τ.Μ.)

|79| Friedrich Engels, Le Rοle du travail dans la transformation du singe en homme, Μπεζανσόν, Cardinal, 2003.

|80| Friedrich Engels, Dialectique de la nature,Παρίσι, Editions sociales,

x.x., σελ. 182-183 & 316.

|81| Βλ. Daniel Tanuro, «Marx, Mandel et les limites naturelles», Contretemps 20, Σεπτέμβριος 2007, ο. 113-128.

|82| Karl Marx, Theories sur la plus-value, 6.n.,τόμ. 2, Σελ. 357.

|83| Karl Marx, Manuscrits de 1857-1858, ό.π.,τόμ. 1, σ. 211.

|84| Kari Marx, Le Capital, ό.π., βιβλ. 3

 

Επιλεκτική βιβλιογραφία

Burckett Paul, Marxism and Ecological Economics (σειρά «Historical Materialism Books»), Λέιντεν-Βοστόνη, Brill, 2006.
Deleage Jean-Paul,Histoire de I'Scologie,Παρίσι, La Decouverte 1991.

Foster |ohn Bellamy, Marx's Ecology,Νέα Υόρκη, Monthly Review Press, 2000.

Foster John Bellamy, Ecology against Capitalism, Νέα Υόρκη, Monthly Review Press, 2002.

Freitag Michel, L'lmpasse de la globalisation, Μόντρεαλ, Ecosoci£te, 2008.

Schmidt Alfred, Le Concept de nature chez Marx,Παρίσι, PUF, 1982.

Sorel Georges, Les Illusions du progres, Παρίσι-Γενευη, Slatkine, 1981 (ελλ. έκδ.: Σορέλ Ζωρζ,

Οι ψευδαισθήσεις της προόδου,μτφ. Φανή Παπαδοπούλου, Αθήνα, Γνώση, 1990)

Vernadsky Vladimir, La Biosphkre,Παρίσι, Felix Alcan, 1926

scroll back to top